Nepal – the country of the Buddha and the Mt. Everest

Peace comes from within. Do not seek it without – Buddha

सीमासँग गाँसिएको सुरक्षा चासो

Posted by Ram Kumar Shrestha on May 13, 2011


By बुद्धिनारायण श्रेष्ठ

नेपाल र भारतबीच विद्यमान खुला सिमानाका केही सकारात्मक पक्ष छन् भने कयौं गुणा बढी नकारात्मक कुरा रहेका छन् । खुला सीमाका यस्तानकारात्मक पक्ष सुरक्षा मामिलासँग गाँसिएका छन् । आतंककारी, अपराधी र विध्वंसकारी तत्त्व बिनारोकतोक खुला सीमा वारपार गरिरहेका छन् । अवैध कारोबारीले बिनाहिच्किचाहट चलखेल बढाइरहेका छन् । यस्ता तत्त्वले दुवै देशको सुरक्षामा प्रतिकूल प्रभाव पारिरहेको पाइन्छ । यो दुवै देशको चासोको विषय रहिआएको छ ।

भारतीय विदेशमन्त्री एसएम कृष्णा र विदेशसचिव निरूपमा रावको हालैको नेपाल भ्रमणका दौरानमा नेपालमा बढ्दो असुरक्षा, सुपुर्दगी सन्धि, नक्कली भारतीय मुद्रा नेपालबाट भारततर्फ छिराउने गरेको, नेपालमा स्थापित भारतीय कम्पनीको असुरक्षा, भारतीय कूटनीतिज्ञको असुरक्षा, नेपाल-भारत सीमांकन, ९८ प्रतिशत सीमा नक्सामा हस्ताक्षरसमेतका विविध बुँदा भारतीय पक्षबाट नेपालसमक्ष राखिएको थियो । मन्त्री कृष्णाले प्रधानमन्त्री झलनाथ खनालसँगको भेटवार्तामा पनि यी कुरा उठाए । भारतसँगको सम्बन्ध सुधारका लागि सुरक्षा स्थिति सुदृढ गर्ने लगायतका विषयमा प्रधानमन्त्री खनालले भारतलाई आश्वस्त पारेको समाचार सम्प्रेषण गरिएका थिए । सुरक्षाकै कारण नेपालमा रहेका भारतीय ठूला लगानी भाग्ने स्थिति आउन नहुनेमा पनि दुवै पक्ष सहमत रहेका थिए ।

यी सबै कुराको सूत्रधार नेपाल र भारतबीच रहेको खुला तथा अनियन्त्रित सिमाना नै हो । सुरक्षाको चासो सीमासँग गाँसिएको छ । विध्वंसकारीले सीमाको एकातिरको सुरक्षामा खलल पार्छन् अनि अन्तर्राष्ट्रिय खुला सीमाबाट लुसुक्क अर्कोतिर पसेर चुपचाप बस्छन् । सुरक्षा र खुला सीमाको पाटो निकै लामो छ । सुपुर्दगी सन्धि पनि सीमासँग जेलिएको छ । भारत र नेपालका नागरिकबाहेक तेस्रो देशका बासिन्दा भारतमा अपराध गर्छन् र छद्मभेषमा भारतीय नागरिकका रूपमा अनियन्त्रित सीमा पार गरी नेपाल पस्छन् । कालान्तरमा नेपालमा समातिन्छन् । यस्ता तेस्रो देशका अपराधीलाई नेपालले भारतसमक्ष सुपुर्दगी गर्नुपर्छ भन्ने भारतको चाहना छ जसलाई नेपालले सहमति दिन सकिरहेको छैन । सीमामा परिचयपत्र देखाएर मात्र अन्तर्राष्ट्रिय सीमा वारपार गर्न पाउने व्यवस्था भए यस्ता अपराधी सीमामै पक्राउ पर्न सक्थे ।

यसैगरी भारतीय नक्कली नोट तेस्रो देशबाट नेपाल भित्र्याई नेपालबाट तेस्रो देशकै नागरिकले भारतीय भूमिमा पुर्‍याउने काममा पनि खुला सीमाकै बाटो समात्ने गरेको सञ्चारमाध्यममा बराबर आउने गरेको छ । नक्कली नोट भारतीय सीमावर्ती क्षेत्रमा छ्यापछ्याप्ती भेट्टाइनाले यसबाट भारतीय मौदि्रक अर्थतन्त्रमा प्रतिकूल असर पर्न लाग्यो भनी भारत चिन्तित मुद्रामा रहेको छ । भारत र नेपालबीचको सीमा नियमन भइदिएको भए यस्ता अवैध कारोबार रोकथाम हुने थियो ।

यी सबै समस्या दुई देशबीच रहेको खुला तथा अनियन्त्रित सीमा व्यवस्थासँग जोडिएर रहेको छ । यसलाई नियमन गर्ने हो भने सुरक्षा मामिलाको ५० प्रतिशतभन्दा बढी समस्या समाधान हुन सक्छ । अवैध र अनियमित कारोबार नियन्त्रणमा आउन सक्ने थियो । अपराधी र विध्वंसकारीको मनोबल खस्किने थियो । लस्कर-ए-तोइबाका सदस्य मुहमद ओमार मदनीजस्ता व्यक्ति नेपालबाट खुला सीमाको बाटो समाती नयाँदिल्ली पुग्न सक्ने थिएनन् । यसैगरी कुख्यात अन्डरवल्र्ड डन दाउद इब्राहिमले नेपालमा व्यापार सञ्जाल फिँजाउन सक्ने थिएनन् । छोटा राजन समूहका सदस्यले सञ्चार उद्यमी जमिम शाह र सांसद मिर्जादिल सादबेगजस्तालाई गोली ठोकी केही घन्टाभित्रै खुला सीमा पार गरी भारत हुँदै बैंकक हानिन सक्ने थिएनन् । नेपाल-भारत सीमा नियन्त्रित रहेको भए दोलखा लामाबगर उत्तरको लेप्चे गाउँबाट अवैध तरिकाले नेपाल भित्रने तिब्बती घूसपैठलाई भारतको धर्मशालामा रहेका दलाई लामासम्म पुर्‍याउने चलखेलमा हाम्रा पूर्वराज्यमन्त्रीजस्ता महोदय लाग्न सक्ने थिएनन् होला ।

यहाँ जिज्ञासा उठ्छ, खुला सीमासँग यतिका समस्या गाँसिएका छन् तापनि नेपाल-भारत सीमा नियमन गर्नुपर्ने कुरा किन दुवै देशका अधिकारी उठाउँदैनन् ? एसएम कृष्णाले भारतीय विदेशमन्त्रीका हैसियतमा १५ महिनाको अवधिमा दुईपटक नेपाल भ्रमण गरिसके । नेपालसमक्ष उनले समस्या मात्रै पोखे, समाधानको पाटो किन उल्लेख गरेनन् ? सीमा नियमन गर्नुपर्‍यो भनी उनले किन प्रस्ताव राखेनन् ? यही नै रहस्यमय छ । कतै सुरक्षा मामिला सम्हाल्न नेपाल सक्षम छैन भन्ने प्रमाणित गर्ने भारतको आन्तरिक मनसाय रहेकाले उनले सीमालाई नियमन गरी समस्या समाधान गरौं भन्ने प्रस्ताव नराखेका हुन् कि ? सीमालाई खुलै राखेर नेपाल सधैं समस्याग्रस्त अवस्थामा रहोस् अथवा नेपाल भारतको सुरक्षा छाताभित्र परोस् भन्ने उसको मनोभावना पो हो कि ? अर्को कुरा, सुरक्षा मामिलामा नेपाल जहिले पनि भारतप्रति निर्भर रहोस् भनी नेपालको सुरक्षा चासो आफ्नो हातमा लिने मनसाय पो हो कि ? यस्तो नहुन पनि सक्छ तर समस्याग्रस्त सीमा नियमन गर्ने कुरो नउठेकाले शंका गर्ने बानी भएकाहरूलाई यसले ठाउँ दिएको छ ।

अर्कोतर्फ, अनियन्त्रित सीमालाई नियमन गरौं भनी नेपालले किन भन्न नसकेको होला ? एक वचन बोल्दा के बिग्रन्थ्यो र ? भारतले नेपाललाई बराबर सतर्क गराउने गरेको छ, पाकिस्तानी आईएसआई एजेन्ट नेपालमा योजना बनाउँछन् र भारतमा पसेर गडबड मच्चाउँछन् । नयाँदिल्लीमा १ फेबु्रअरी २०११ मा भएको भारतीय मुख्यमन्त्रीहरूको आन्तरिक सुरक्षा सम्मेलनमा बिहारका मुख्यमन्त्री नीतिश कुमारले नेपालबाट अवैध घूसपैठ, लागूऔषध तस्करी, नक्कली नोट, मानव तस्करी, आपराधिक र अन्य गतिविधि हुने गरेको बताएका थिए । छिमेकीको यस्ता भनाइबाट जोगिन नेपालले बेलैमा सोच्नुपर्ने समय आएको छ । कतै कुनै ठूला घटना/दुर्घटना नभई नेपाल नजुर्मुराउने हो कि ?

२०५६ पुस ९ मा भारतीय विमानको काठमाडौंबाट अपहरण भएको थियो । अब अर्को यस्तै घटना भयो भने के हुन्छ ? बेलैमा नेपाल-भारत सतह मार्गको सीमा नियमन नगरेर यस्तै घटना पर्खिएको पो हो कि ? स्मरणीय छ, विमान अपहरण काण्डमा नेपालले धेरै दोष खेप्नुपरेको थियो । त्यस विमानमा सवार एक नेपाली नागरिकलाई अपहरणकारीको बिल्लासमेत भिराइएको थियो । अन्ततः भारतले नै उनलाई निर्दोष सावित गर्नुपरेको थियो । त्यसपछि नेपालको सुरक्षा व्यवस्था कमजोर ठानी नेपाल अवतरण हुने भारतीय विमानमा एयर मार्सल राख्ने र त्रिभुवन विमानस्थलमा अवतरित विमानसँगै सुरक्षा ‘बुथ’ खडा गरी यात्रुको शरीर जाँच गर्ने प्रचलन पनि सुरु गरिएको छ ।

नेपालको आन्तरिक र बाह्य सुरक्षासँग गाँसिएको खुला सीमालाई नियमन गर्न एकाध वैकल्पिक उपाय अवलम्बन गर्न सकिन्छ । प्रथमतः मैदानी भागमा तैनाथ गरिएका सशस्त्र प्रहरीको संख्या उल्लेख्य मात्रामा थप गरी सीमा सुरक्षा व्यवस्थालाई सुदृढ गर्न सकिन्छ । यसका लागि ‘बोर्डर अब्जरभेसन पोस्ट’ को संख्या बाक्लो बनाउनुपर्छ र सीमा वारपार गर्ने यात्रुप्रति निगरानी राख्नुपर्छ । अवाञ्छित तथा अवैध यात्रुलाई रोक्ने, सोध्ने र कारबाही गर्न सक्ने अधिकार सशस्त्र प्रहरी बललाई दिनुपर्छ । यस काममा गुप्तचर निकायको सहयोगी भूमिका पनि रहनुपर्छ ।

दोस्रो उपाय, सीमा वारपार गर्ने यात्रु तथा व्यक्तिले तोकिएको नाकाबाट आधिकारिक परिचयपत्र देखाएर मात्र आवतजावत गर्न पाउने व्यवस्था गरिनुपर्छ । स्मरणीय छ, विमान अपहरण काण्डपछि नेपाल र भारतका हवाईयात्रुले अनिवार्य रूपमा परिचयपत्र प्रस्तुत गर्नुपर्ने व्यवस्था लागू गरिएको छ । यस्तो व्यवस्था  सतह मार्गमा पनि लागू गरिए सुरक्षा कार्यले ठूलो बल पाउन सक्छ ।

तेस्रो चरणमा नेपाल र भारतीय सीमावर्ती क्षेत्रको सुरक्षा सुदृढ गर्ने हो भने दुईतर्फको दसगजाबीचमा काँडेतारको बार लगाउनुपर्छ ।

यस्ता बारबन्देजको लगभग १ सय ८० स्थानमा आवागमनको विन्दु खोलिनुपर्छ । यिनै नाकाबाट मात्र यात्रु तथा मालसामान ओसारपसार गर्ने व्यवस्था गरिनुपर्छ । यसका लागि भारत र नेपालको आपसी समन्वय र निर्णय आवश्यक पर्छ । सीमा समस्या दुवै देशको साझा सवाल हो । सुरक्षा संवेदनशीलता पनि दुवै देशको चासोको विषय भएकाले खुला सीमालाई व्यवस्थित गर्न दुवै देशले संयुक्त रूपमा कदम चाल्नुबाहेक हालको परिस्थितिमा अर्को विकल्प देखिँदैन ।

लेखक नापी विभागका पूर्वमहानिर्देशक एवं सीमाविज्ञ हुन् ।

@ekantipur

One Response to “सीमासँग गाँसिएको सुरक्षा चासो”

  1. aayush dotel said

    yesta kura nepali haruma sampresan garna sake dherai ramro hune thiyo teskaran hamile pani euta sanjal marphat rastra ka lagi ek mim abhiyan chalayeka 6au.tesko lagi shuchana tatha jankari garayera sahayog garidiya aabhari hune thiyau.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: